ΓΕΝΙΚΕΣ ΦΟΒΙΕΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

Τα περισσότερα παιδιά βιώνουν κάποιο είδος φοβίας. Αρκετές φορές οι φόβοι θεωρούνται φυσιολογικοί για την ανάπτυξη.

Όπως και με τους μεγαλύτερους, έτσι και με τα παιδιά υπάρχουν στιγμές που πρέπει να φοβούνται. Για παράδειγμα, οι γονείς θέλουν τα παιδιά τους να φοβούνται, και γι’ αυτό μένουν μακριά από ένα εξοργισμένο σκύλο. Όταν τα παιδιά γενικεύσουν αυτό το φόβο σε φόβο προς όλα τα σκυλιά, τότε αυτή η φοβία θεωρείται προβληματική.

Αρκετές φοβίες θεωρούνται φυσιολογικές, αυτό δε σημαίνει όμως ότι πρέπει οι γονείς να τις αγνοούν. Εάν οι «φυσιολογικές» φοβίες των παιδιών δεν χειριστούν ορθά, τότε μπορούν να μετατραπούν σε υπερβολικές φοβίες και να συνεχιστούν και στην ενηλικίωση. Επομένως οι γονείς θα πρέπει να βοηθήσουν τα παιδιά τους να αντιμετωπίσουν τις φοβίες τους πριν καταντήσουν πρόβλημα.

Συμπτώματα της φοβίας

Πολλές φορές τα παιδιά δεν μπορούν να αναγνωρίσουν τι τα κάνει να αισθάνονται φοβισμένα. Τα παιδιά μπορεί να εκφράσουν το άγχος τους με πολλούς τρόπους. Πολλές φορές αυτές οι εκφράσεις δεν είναι άμεσα συνδεδεμένες με την πραγματική φοβία. Μερικοί τρόποι με τους οποίους εκφράζονται οι φοβίες είναι οι εξής:

  • Δυσκολία συγκέντρωσης. Ένα παιδί που φοβάται συχνά έχει δυσκολίες να διατηρήσει την προσοχή του. για παράδειγμα το παιδί που φοβάται μπορεί να έχει δυσκολίες να ολοκληρώσει τις σχολικές του εργασίες, να ακούσει στην τάξη κτλ.
  • Αλλαγή του συνήθεις λειτουργικού επιπέδου. Τα παιδιά τα οποία βιώνουν άγχος μπορεί να έχουν περισσότερη ενέργεια από ότι συνήθως και αυτό να εκλαμβάνεται ως υπερκινητικότητα. Ή μπορεί να έχουν λιγότερη ενέργεια από ότι συνήθως. Αυτό που πρέπει να προσέξουν οι γονείς είναι αλλαγή της δραστηριότητας των παιδιών τους.
  • Αλλαγή των διατροφικών συνηθειών. Κάποια παιδιά που έχουν άγχος ή φοβία, έχουν ελάχιστη ή καθόλου όρεξη για φαγητό και σαν αποτέλεσμα τρωνε λιγότερο από ότι συνήθως. Άλλα παιδιά τρωνε περισσότερο από ότι συνήθως ως αντίδραση στο άγχος.    
  • Παλινδρόμηση. Πολλά παιδιά που βιώνουν άγχος παλινδρομούν κατά κάποιο τρόπο. Για παράδειγμα ένα παιδί που έχει αποκτήσει έλεγχο των σφικτήρων του μπορεί να αρχίσει να βρέχει το κρεβάτι του.
  • Αλλαγή στις συνήθειες του ύπνου. παιδιά με άγχος μπορεί να δυσκολεύονται να κοιμηθούν ή να ξυπνάνε κατά τη διάρκεια της νύχτας. Επίσης τα παιδιά που βιώνουν άγχος έχουν συχνότερους εφιάλτες.
  • Ψυχοσωματικά προβλήματα. Τα παιδιά που φοβούνται παραπονιούνται για σωματικούς πόνους, π.χ. στομαχόπονο ή πονοκέφαλο.
  • Βρέχουν το κρεβάτι τους. Παρόλο το γεγονός ότι μπορεί να έχουν πλήρως εκπαιδευτεί στη χρήση της τουαλέτας, αρχίζουν να βρέχουν το κρεβάτι τους.

Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι τα παιδιά τα οποία βιώνουν «φυσιολογικές» φοβίες, δεν παρουσιάζουν τα πιο πάνω συμπτώματα. Όταν και μόνο όταν οι φόβοι είναι έντονοι, αναπτύσσονται τα πιο πάνω συμπτώματα.

Τι Μπορούν να Κάνουν οι Γονείς

Υπάρχουν αρκετά πράγματα που μπορούν να κάνουν οι γονείς για να βοηθήσουν τα παιδιά τους, μέσα από τα φυσιολογικά αναπτυξιακά στάδια για να μην αναπτυχθούν φοβίες.

  • Επιδείξτε τις κατάλληλες συμπεριφορές. Τα παιδιά μαθαίνουν πολλά πράγματα παρακολουθώντας τους γονείς τους. Επομένως οι γονείς οι οποίοι αντιμετωπίζουν έντρομοι ένα γεγονός, έχουν και παιδιά που φοβούνται. Αφού τα παιδιά μαθαίνουν τόσα πολλά από τους γονείς τους, θα πρέπει οι γονείς να μαθαίνουν στα παιδιά πώς πρέπει να αντιμετωπίζουν τις φοβίες τους πράττοντας το και οι ίδιοι. Οι γονείς πρέπει να είναι προσεκτικοί να μην αντιδρούν υπερβολικά μπροστά στις φοβίες τους. Αντιθέτως πρέπει να τις αντιμετωπίσουν και να τις επιλύσουν. Με αυτό τον τρόπο το παιδί θα καταλάβει ότι η φοβία μπορεί να είναι φυσιολογική αντίδραση και ότι μπορεί να αντιμετωπιστεί και να ξεπεραστεί.
  • Μην αντιδράτε υπερβολικά μπροστά στις φοβίες των παιδιών σας. Οι γονείς δεν πρέπει να αγνοούν τις φοβίες των παιδιών τους, αλλά επίσης δεν πρέπει να αντιδρούν υπερβολικά όταν τα παιδιά τους εκδηλώνουν φοβία. Το πώς θα ανταποκριθεί ο γονέας μπροστά στις φοβίες του παιδιού του, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα αν θα συνεχιστεί η φοβία ή αν θα ξεπεραστεί. Οι γονείς πρέπει να ανταποκρίνονται στις φοβίες των παιδιών τους, προσφέροντας στήριξη, κατανοώντας τη φοβία, αλλά να είναι προσεκτικοί να μην δώσουν υπερβολική προσοχή στο γεγονός. Επίσης οι γονείς δεν πρέπει να κάνουν αλλαγές στη ζωή των παιδιών τους για να αποφευχθούν οι φοβίες. Αυτή η συμπεριφορά μπορεί να ενισχύσει την εμφάνιση της φοβίας. Το κλειδί είναι οι γονείς να προσπαθήσουν να διατηρήσουν τη ρουτίνα και να βοηθήσουν το παιδί τους να αντιμετωπίσει τους φόβους του.
  • Πρέπει τα παιδιά να γνωρίζουν ότι δεν είναι κακό να φοβούνται. Είναι συχνό φαινόμενο τα παιδιά να αισθάνονται ενοχές ή ντροπή για το γεγονός ότι φοβούνται. Επομένως οι γονείς πρέπει να λένε στα παιδιά τους ότι όλοι φοβούνται, ακόμα και οι ενήλικοι. Ταυτόχρονα πρέπει οι γονείς να διαβεβαιωθούν ότι τα παιδιά τους γνωρίζουν ότι υπάρχουν τρόποι για να ξεπεραστούν οι φοβίες τους.
  • Ενθαρρύνεται τη συζήτηση. Μερικές φορές βοηθά τα παιδιά να μιλήσουν για το τι ακριβώς είναι που φοβούνται. Οι γονείς πρέπει να δείξουν στα παιδιά τους ότι είναι διαθέσιμοι να τους ακούσουν και να τους παρέχουν υποστήριξη. Πολύ μικρά παιδιά αδυνατούν να λεκτικοποιήσουν τους φόβους τους. Σε τέτοιες καταστάσεις τα παιδιά μπορούν να επικοινωνήσουν τις φοβίες τους μέσω δραστηριοτήτων όπως το σχέδιο και το παιχνίδι.
  • Διδάξετε θετικό selftalk. Ο θετικός αυτό-διάλογος είναι να λες θετικά πράγματα για τον εαυτό σου προς  τον εαυτό σου. Είναι μια πολύ ισχυρή τεχνική για τα παιδιά. Όσο περισσότερο λένε θετικά πράγματα για τον εαυτό τους προς τον εαυτό τους, τόσο πιθανότερο είναι να τα πιστέψουν και να αισθανθούν θετικά συναισθήματα. Οι γονείς μπορούν να διδάξουν στα παιδιά τους να χρησιμοποιούν θετικό αυτό-διάλογο σε ότι αφορά τους φόβους τους. Για παράδειγμα ένα παιδί που φοβάται το σκοτάδι μπορεί να λέει «δεν φοβάμαι. Είναι απλά σκοτάδι. Δεν υπάρχει τίποτα εδώ που μπορεί να μου κάνει κακό».
  • Να είστε ρεαλιστές. Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι κάποιες φοβίες είναι φυσιολογικές σε κάποια στάδια της ζωής των παιδιών. Καθότι οι γονείς δεν μπορούν να διδάξουν τα παιδιά τους να μην φοβούνται τίποτα (και είναι κάτι που δεν συνιστάται), μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αντιμετωπίσουν και να χειριστούν τις φοβίες τους έτσι ώστε να μην καταβάλουν τη ζωή τους. Οι γονείς πρέπει επίσης να γνωρίζουν ότι  it is normal for fears to recur,  επίσης είναι φυσιολογικό να ανταλλάξουν παλιές φοβίες με καινούργιες.
  • Αποφύγετε δραστηριότητες που μπορεί να φοβίσουν τα παιδιά. Γονείς με παιδιά που φοβούνται ιδιαίτερα πρέπει να αποφεύγουν τρομακτικές δραστηριότητες π.χ. ταινίες θρίλερ.
  • Μη φοβίζετε τα παιδιά για να υπακούσουν. Οι γονείς δεν πρέπει να φοβίζουν τα παιδιά τους για να είναι υπάκουα. Πχ. Δεν συνιστάται να λέτε στα παιδιά «μείνε κοντά γιατί μπορεί να σε απαγάγουν». Τέτοιου είδους δηλώσεις μπορεί να προκαλέσουν φοβίες στα παιδιά.
  • Μην υπερ-προστατεύεται τα παιδιά. Οι γονείς οι οποίοι υπερ-προστατεύουν τα παιδιά τους είναι ευκολότερο να τους δημιουργήσουν φοβίες. Τα παιδιά πρέπει παροδικά να αντιμετωπίζουν φοβικές καταστάσεις και συναισθήματα. Όταν τα παιδιά έρχονται αντιμέτωπα με φοβικές καταστάσεις πρέπει οι γονείς να προσφέρουν υποστήριξη και να βοηθήσουν τα παιδιά να αντιμετωπίζουν τους φόβους τους και όχι να τους αποφύγουν.
  • Ενισχύστε – ανταμείψτε τις μη-αγχώδης/ μη-φοβικές συμπεριφορές.  Ξεκινώντας από πολύ μικρή ηλικία οι γονείς πρέπει να ανταμείβουν  their children’s masterful behavior. Οι γονείς πρέπει να επιβραβεύουν τα παιδιά τους όταν δοκιμάζουν καινούργια πράγματα και όταν επιδεικνύουν υπευθυνότητα και ανεξαρτησία. Οι γονείς οι οποίοι βοηθούν το παιδί τους να απαλλαγεί από φοβία πρέπει να επαινούν κάθε αναπτυξιακό  στάδιο των παιδιών. Οι γονείς μπορούν επίσης να καθορίσουν ένα σύστημα ανταλλαγής κουπονιών, με συγκεκριμένες συμπεριφοράς να καταλήγουν στην απόκτηση συγκεκριμένων αμοιβών. Τέτοιου είδους προγράμματα πρέπει να συζητούνται με το παιδί και να δημιουργούνται σε συμφωνία με το παιδί.

Εφαρμόστε τεχνικές για να βοηθήσετε τα παιδιά σας να ξεπεράσουν τις φοβίες τους. Υπάρχουν αρκετά πράγματα τα οποία μπορούν να γίνουν για να βοηθήσετε τα παιδιά να απαλλαγούν από τις φοβίες τους.

  • Διδάξετε τεχνικές χαλάρωσης. Οι τεχνικές χαλάρωσης μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να απαλλαγούν από την ένταση που προκαλεί το άγχος. Υπάρχουν διαφόρων ειδών τεχνικές χαλάρωσης που μπορούν να διδαχτούν από τους ειδικούς. Για παράδειγμα καλούνται τα παιδιά να ανακαλέσουν ή να φανταστούν θετικές ή χαλαρωτικές εικόνες (π.χ. παιχνίδι, παραλία). Άλλη τεχνική είναι η σταδιακή χαλάρωση των μυών. Αυτές οι τεχνικές πρέπει να γίνονται εξάσκηση καθημερινά για να είναι αποτελεσματικότερες. Το ποα τεχνική θα επιλεγεί δεν έχει σημασία, φτάνει μόνο να είναι βοηθητική για το παιδί.
  • Διδάξετε τρόπους αντιμετώπισης του άγχους. Υπάρχουν τεχνικές που μπορούν οι γονείς να διδάξουν στα παιδιά τους όταν βιώνουν άγχος ώστε να το μειώσουν. Για παράδειγμα οι γονείς μπορούν να ενθαρρύνουν τα παιδιά τους να ακούνε μουσική όταν αισθάνονται άγχος ή φόβο. Ή μπορούν να μάθουν στα παιδιά τους πώς να αποσπούν την προσοχή τους από το φόβο. Αυτό μπορεί να γίνει μέσω δραστηριοτήτων όπως μέτρημα, ονομασία των παιδιών που βρίσκονται στην τάξη, ονομασία των αγαπημένων φαγητών κ.τ.λ.
  • Συστηματική απευαισθητοποίηση. Πρέπει οι γονείς να ενθαρρύνουν τα παιδιά τους να έρθουν αντιμέτωπα με τους φόβους τους. Το κλειδί εδώ είναι η συστηματική έκθεση. Οι γονείς πρέπει να αφήσουν τα παιδιά τους να καθορίσουν το ρυθμό της έκθεσης στο φοβικό ερέθισμα. Δεν πρέπει να πιέσουν τα παιδιά να κάνουν κάτι για το οποίο δεν αισθάνονται άνετα. Για παράδειγμα το παιδί το οποίο φοβάται τους σκύλους μπορεί να αρχίσει με διάβασμα βιβλίων που περιέχουν σκύλους. Όταν αρχίσει να αισθάνεται άνετα μπορεί να προχωρήσει στο επόμενο βήμα, το οποίο μπορεί να είναι να παρακολουθήσει ταινία για τους σκύλους. Τα επόμενα βήματα μπορεί να περιλαμβάνουν παρακολούθηση σκύλων, παίξιμο με σκύλους, και άγγιγμα σκύλων. Όταν το παιδί αρχίσει να αισθάνεται άνετα με τους μικρούς σκύλους τότε μπορεί να αρχίσει να έρχεται σε επαφή και με μεγαλύτερους σκύλους.
  • Ζητήστε περαιτέρω βοήθεια αν παραμένει το πρόβλημα. Καθότι πολλές φοβίες των παιδιών θεωρούνται μέρος της ομαλής ανάπτυξης, σε μερικές περιπτώσεις οι φόβοι μπορεί να αποτελούν πρόβλημα. Εάν οι φόβοι επηρεάζουν την καθημερινή ζωή του παιδιού ή παραμένουν και μετά τις τεχνικές που εφάρμοσαν οι γονείς, τότε επιβάλλεται η βοήθεια από ειδικό ψυχικής υγείας (π.χ. εκπαιδευτικό/σχολικό ή κλινικό ψυχολόγο, παιδοψυχίατρο).